Friday, December 09, 2016

Cheng 500 & 1,000 tihthih tak te kha

November 9, 2016 atanga cheng 500 leh 1,000 note India sorkarin a tihthih tak kha ram pumah cheng vaibelchhia hlir nuai 15.50 dawn a awma ngaih a ni a. Chu chu pawisa leng vel zaa 88 lai a tling.  Hemi atang hian zaa 93.5 vel, cheng vaibelchhia hlir nuai 14.50 vel chu bank-ah dah luh a ni tawh nia chhut a ni.

Khang pawisa thi ta te kha eng tin nge an tih zui tak ang le? A thar var pawh ni se pawisa chhia (soiled notes) ang thoa chhiar tur a ni ang. Pawisa chhia reng rengte hi bank-ah thleng emaw dah luh emaw a nihin Reserve Bank of India (RBI)-ah an theh lut leh thin a. RBI-ah chuan khawl pakhat, CVPS (Currency Verification & Processing System) an tih hmangin an lo endik ang a. CVPS hian pawisa te chu a chhia (soiled), la hman zui tlak, a lem (counterfeit) leh hnawl tur (rejected) ah te a lo thliar hrang thlap thin. Pawisa chhia (soiled notes) te chuan Shredding & Briquetting System an paltlang leh a ngai a. Hetah hian khawl hmangin an lo tisawm (shredded) ang a, a lema mi ang hian kut phah tiat vel zelin bial tha takin an lo sawh muk (condensed) leh ang.




Shredded and condensed in cylindrical form


Hetianga an sawngbawl zawh tawh chuan a bul hnaia thil siamna hmun (factories) hrang hrangah an thil rawh thinna-a tuah (furnace fuel) atan an sem chhuak ta thin a ni. Hei hi pawisa chhia RBI-in a sawngbawl thin dan chu a ni a. Theh thang mai lovin tangkai takin an hmang leh thin a ni.

Pawisa tih thih tak te a lem leh tak lo thliar hranna tur hian khawl lian 60 vel RBI hian a nei a. Heti chung hian ni tin darkar 12 chhung thawk ziah pawh ni se, chhiar zo vek tur chuan ni 600 chuang a ngai dawn a. Chutiang taka hna hautak a nih avang chuan RBI-a theh luh leh ngai kher loa bank-te tan lo tih ve theih dan a awm em, tih te pawh sorkar chuan a ngaihtuah a ni awm e.

Friday, November 11, 2016

Eng nge VoLTE hi?


VoLTE (vawlte/vawlt tia lam) hi Voice over LTE tihna a ni a, mobile phone hmanga inbiak pawhna chi thar a ni. Inbiak laia call drop (line in-cut) leh tawng inhriat that hleih theih loh ang chi hi a awm ve loin, aw a fiah fai tha bik em em a, HD voice bakah video call te a support bawk.

VoLTE ang deuh Voice over Internet Protocol, a lam tawi VoIP, hi chu an hman tanna a rei tawh a. LTE (4G) chauh ni lo, 2G, 3G, broadband leh internet connection eng chi pawh hmang tangkaiin inbiak nan hman theih a ni. WhatsApp call, Snapchat, Skype, Viber etc. ang chi hian VoIP technology hi an hmang a, a hmangtu internet speed chak leh chak loha innghat a nih avangin kan ram angah phei chuan hman tlak loh chang a tam bakah voice quality a tha tawk lo deuh thin.

VoLTE erawh hi chu LTE/4G technology bika innghat pumhlum tawp a nih avangin a fiahfai thain VoLTE hmang ve tho mi dang biak duhte pawh, “...is not reachable” ang chi hi a awm ve vak tawh lo a, biak pawh an sam bik. Tin, tuna kan telecommunication system hman mek angin voice network leh data network a hranpaa an awm kher a ngai ve tawh lo bawk.

India ramah chuan VoLTE hi Reliance Jio hnen atanga hmelhriat tan kan ni a. Tunah phei chuan phone company-te’n an smartphone siam chhuah tam zawk chu VoLTE hi an rawn support-tir leh deuh vek tawh. Mahse, Reliance Jio tih loh operator dang zawngin an la hman ve loh bakah, Jio kan hman ve vek kher bawk si loh avangin VoLTE hi a nih tur ang a la ni lo deuhin a hriat a. Mizoramah phei chuan tower an la ngah tawk lo avangin  an sawi ang hi a la pha lo hle.

Tichuan, kan hmabak tur nia lang ta chu 4G ringawt pawh hi India ram pum anga thlir paw’n hmangtu an la tam tawk lo a; chuti chung chuan VoLTE lamah hian mobile service provider hrang hrangte’n thawm rawn nei chhoin inelna ber pakhatah an rawn hmang chho ang a, a tawpah  phei chuan voice call hmanga kan inbiak pawhna ber a la nih hial a rinawm.

Update (June, 2017): AirTel chuan circle pahnih pathum bawr velah tunah hian VoLTE hi a enchhin ve mek a ni awm e.

Sunday, October 02, 2016

INDIA vs PAKISTAN: AN INDO ANG EM?

Pakistan helten J&K-a Uri khuaa India Sipai hmun an beih avanga India Sipai 18 laiin nunna an chan phah chhan letna nia ngaih theih turin, India Sipaite chuan September 29, 2016 zanlai khan Pakistan luah chin Kashmir (Pakistan occupied Kashmir) ram chhunga helte lakah beihpui - surgical strikes an nei a. Hei hian ram pahnihte inkar boruak a titang hle.



Eng nge surgical strike chu?

Surgical strike tih chuan sipaiten tum bik te neia chet an lakna, a chhehvela thil awm - building, motor, kawngpui leh midang nunna tana pawi khawih tel miah lo emaw, a nep thei ang bera pawi dang thlen teltir tuma hma an lakna, collateral damage awm lo tur ang chi hi a ni. Tum bik te neia thlawhna hmanga bomb thlak - precision bombing (opp. carpet bombing) an tih ang chi te pawh hi surgical strike chu a ni.

Eng vangin nge Pakistan-in a phat?

Pakistan media-te chuan India sipaiten surgical strikes an nei nia sawi hi thu dik lo niin an sawi thung. Pakistan military thuchhuah chuan LoC-ah ram pahnih sipaite inkahnaah Pakistan sipai pahnih an thi a, India-in Pakistan ram chhungah surgical strike an nei lo a, hei hi thleng ni se na taka an beih let tur thu a sawi.

Pakistan hian surgical strikes kha pha lo ta se, ama ram chhung ngeiah ram dang, a hmelma kumhlun ni lehnghal India-in beihpui a va thlak tih a pawm tihna a ni ang. Chu chuan a ram mipuite a tithinrim hle dawn a. Tualchhung buaina te chhuah phahin an ram sorkar paih thlak duhna a piang ang a, sipai hotute demna pawh a ri ring hle ang. Ram dang tana pawi khawih thin, firfiakte a khawi tihna a ni bawk dawn a. Chu chuan khawvel mithmuhah Pakistan hmai a tibal hle dawn a ni. International community-in Pakistan chu dem rawnin, international relations lamah Pakistan hi a luhai phah hle bawk ang.

Nghawng engte nge a neih?

He surgical strikes neih a nih avang hian ram danga India hmun pawimawhte chu Pakistan firfiakten an beih mai a hlauhthawnawm niin an sawi. Pakistan ramri bul hnaia khaw awmte chu sawnchhuah an ni a. International border atanga km 10 huam china awmte chu sawnchhuah niin, mi nuai hnih chuang chu hmun him lamah dah an ni. Ramri vengtu, Border Security Force chuan unit zawng zawng chu International Border-ah venhimna khauh zawka kalpui turin a hriattir nghal a, post hrang hranga duty turin reserve-a awm mekte pawh a ko vek. Sipai chawlh lak pawh cancel vek a ni a, tunah hian Armed Force-ho leh Air Force-ho chu inring rengin an awm nghal.

Tin, tun thla hi Hindu-ho kutpui neih hun tur a nih avangin Pakistan firfiakten ram chhungah pawi an khawih zui mai a hlauhthawnawm avangin ram chhung venhim hna pawh tihchak lehzual a ni.

An indo phah ang em?

Indo (war) tih hian ram leh ram sipaite an indo tihna a ni a. Hel thenkhat tichimit tura, mi ram chhungah mah ni se, surgical strikes neih hi chu amah ringawt chuan act of war-a chhal theih a ni lo. Kum 2011 May thla pawh khan Abbottabad, Pakistan-a an sipai hmunpui kiang lawkah America sipaite chuan surgical strike ang chi tho, Operation Neptune Spear (Operation Geronimo tia hriat bawk) chu va neiin, Osama bin Laden an thah nghe nghe kha. Khami tum pawh khan US-in Pakistan a va run tihna a ni lo. Chuvangin, Pakistan sipai tan chuan chhan dang tha tak a tel loh chuan min rawn chhan let ngawt a rem lo. Chuti chung chuan Pakistan tan a tlawmthlak a, en lem mai mai theih a ni lo. An ram Prime Minister Nawaz Sharif chuan hemi chungchangah hian October 5-a neih turin Parliament joint session a ko a; tin, LoC-a thil thlengte chungchangah an sipai hotute’n report an pe reng bawk.

Thil pakhat chu J&K ramri hrul (Line of Control)-ah hi chuan news lama lang kher lem lo pawh hian India leh Pakistan sipaite hi silai emaw, laipui emaw hmangin an insai deuh reng tih hi hre tel bawk ila a tha awm e.

Eng vangin nge an indo rih loh ang?

India hi sipai ralthuam chakna lamah Pakistan ai chuan a chungnung zawk hle a. US, Russia, China leh Japan dawtah India hi heti lamah chuan khawvelah pangana a ni a, Pakistan chu sawmpakhatna chauh a ni. Chuti chung chuan India hi tan lam nei lo leh mi run hmasa duh lo ram a ni. Indo ta se, Pakistan hian nuclear ralthuam a neih ve tho avang leh ‘buluk’ zawka ngaih a nih avangin, Mumbai te khu nuclear bomb hmangin rawn sai ta se, mihring tam takin nunna an chan phah piah lamah, chenna khawpui chu zan khat thil thu-ah vaivut, kum 400 dawn hman tlak tawh lo tur ram chhia, tlawhpawh ngam bawk si lo-ah a chang mai dawn a. Chu chu sorkar pangngai tan chuan thlentir chi a ni nang.

Pakistan hian tunah hian a sipai 200,000 aia tam mah chu Afghanistan depa awm, Balochistan an tih ramah, Pakistan atanga inlak hran duhte nen inepin a dah mek a. Hei hi a sipai neih zat zaa 33% dawn lai a nih avangin, India nen an indo thut phei chuan sipai lamah Pakistan hi a indaih rih lo hle dawn a ni. Hei bakah hian sipai 17,500 vel chu PoK chhung - India, Pakistan leh China te inrina bawr velah Pakistan leh China insumdawn tawnna kawng, CPEC (China Pakistan Economic Corridor) venghimin an awm mek bawk. Kan hriat reng tur chu China hian LoC-ah hian hetiang interest a neih avang hian Pakistan nen chauh buaina a neih reng bik theih dawn lo va. China a kankai hun a awm ngei dawn a; Pakistan leh China-te hi India tana hmelma tangdun tur chiang sa an la ni zui.

Pakistan PM Nawaz Sharif-a leh a vua leh vangte chu sum chheprel/chhiah awl ruk chungchang, Panama Leaks an tihah tunlai hian an hmingchhe hle a. Hei ringawt pawh hi luhai tham leh chinfel hmasak ngai a tling. Tin, an chhungkua hian India ram chhungah investment eng emaw zat an siam bawk.

Indian company, Jindal group te chuan Pakistan ram chhungah power plant/steel mill an kalpui mek a, heng project-ah hian India mi 300 vel an thawk mek. Indian company pakhat chuan Lahore high court hrang hrang record-te digitise hna a thawk mek. Heng India khua leh tuite himna tur ngaihtuah hmasa lo hian India chuan indo a puang hauh lo ang.

Heng zawng zawng aia pawimawh, ram economy-a nghawng tha lo a neih tur hi beng sika ngaihtuah hmasak tham a ni bawk. DGMO Lt General Ranbir Singh-a’n press conference-a surgical strikes neih a nih thu a puan hnu lawk khan BSE Sensex chu point 500 laiin a tlahniam nghal pang.

Sawi tur tam tak awm mah se, tun atan chuan i duh tawk rih phawt mai ang.

Friday, June 10, 2016

Google Map-in traffic a hriat theih dan

 
Android phone hmang chuan Google Map (I phone app drawer-a Maps tih kha) kan nei vek ang a. Google Map-ah hian kawngpui hrang hranga traffic dinhmun a hriat theih nghal a ni. Tuna ka awm mekna atanga ka kal duhna hmun thleng turin khawi kawng ber hi nge zawh ila thlen hma theih ber ang tih te a hriat theih bawk. Kein emaw, motor-in emaw, train-in emaw kal ta ila minute eng zat nge ngai tih te pawh a hriat theih. Hei hi khawpui lian, khawi lai hmun emaw ber pan tur pawha kawngpui hrang hrang zawh tur eng emaw zat  thlan tur awmna hmunah phei chuan an hmang tangkai lehzual hle.

Heng zawng zawng hi smartphone atangin Map hian a lo hre thei thin a. Phone-a GPS/location service kan tihnun hian lirthei khalhtute phone atang khan an tlan chak zawng te, motor eng zat nge tlan mek tih te a lo hriat theih ta thin a ni. Chutianga hriat theihna tur phone hmangtu an tam tawk loh chuan Map-a area bik i en mek chu grey colour (vut buak rawng)-in a lang ang. Tin, chu mi ni-a chu mi huna chu mi kawng bik zawh nan hun eng zat nge a tlangpuia lakin a duh tihte hi hun kal tawh records atangin an chhut chhuak ve thin bawk. Maps settings-ah in (Home) leh ni tina kan vah chhuah thinna hmun (Work) te set dik sa thlap phei chuan a tangkai thin ang reng khawp mai.

Friday, April 29, 2016

Eng nge QR code hi?

QR code chu eng nge?

He thuziak column lai taka milem ang hi chu i hmu fo tawh thin ang. Hei hi QR code an tih chu a ni. QR code tih chuan Quick Response Code tihna a ni mai a. Thil chhinchhiahna matrix barcode chi khat a ni. A tirah chuan Japan ramah automotive industry-a hman atana an siam chhuah a ni a. Barcode pangngai UPC barcode an tih ai hian information a khawl hnem theih zawk avang leh khawl tan a chhiar chhung a rei loh zawk avangin tunah chuan hman berah neih a lo ni chho ta a ni.



A hmanna


QR code hi motor part number, product serial number, website address/URL, e-mail id, contact number, discount coupon  chhinchhiah nan te an hmang deuh ber. Japan rama Ishinokoe khuaah phei chuan kum 2008 atang daih tawh khan thlanlung zuartu thenkhat chuan an lo hmang tangkai der tawh. QR code an scan khan thlana an phum chanchin tlangpui te a hriat theih bakah, internet a\angin mitthi chhungte khan thlan (virtual grave site) chu an tlawh kual thei vel. Tun hnua sorkar laipuiin pawisa fai hmang loa indawrna - digital payment leh cashless transaction te a chawilar thar atang phei hi chuan khawpui liana chawhmeh zuar tam tak chuan an thil zawrhah heng QR code hi belin mobile phone kaltlanga pawisa dawn nana an hman ber pakhat a ni chho ta der mai.

A hman dan


Smartphone i neih chuan i phone kha QR code scanner a ni nghal. Playstore atangin QR code scanner/reader app eng emaw ber kha install la. A app chhung atang chuan phone camera hmangin  QR code chu i scan ang a, i lak fuh chuan code siamtute information dah ang chu i phone chuan a chhiar thiam nghal mai ang.

Tichuan, advertisement-a website address te, phone no. te leh email id ang  chi te hi chhut chawp ngai lo leh chhut sual palh awm thei miah lovin i phone-ah chuan i save thei tawh mai dawn a ni. A laia QR code ka dah hi tihchhin nan i lo hmang dawn nia.

Friday, March 04, 2016

Tech Jargons thenkhat

Jargon tih chuan tawngkam hman bik neih thin sawina a ni a. Technology lama tawngkam hman bik thenkhat te a awmzia sawifiah kan tum ang. Hetiang thil inhrilh hi ‘tih kher kherna’ lam a ni lo, a dik zawk inkawhhmuh tumna mai chauh a ni e.

Online: Eng tin emaw tala internet-a ‘luh’ hi online an ti. Connected tih nen hian a inang reng. Verb emaw adjective angin emaw a hman theih ve ve. Data/Wifi connection hmangin WhatsApp i khawih mek chuan i online tihna. I khawih loh chuan i offline tihna. Online shopping lamah chuan Xioami Redmi 3S+ phone hi a company lam chuan “offline exclusive” bik atan an zuah a. Online shopping sites ni lo, dawr pangngai, an authorised dealer-te hnen atang chauha lei theih turin an ti bik tihna a ni. 

Viral: Computer virus lam sawina a ni lo. Video, thlalak leh thuziak emaw darh chak, kar lova mi tam takin an lo en/hmuh/chhiar, lar nghal hluai sawi nana hman a ni. Hei pawh hi verb emaw adjective angin emaw a hman theih ve ve. Tun hnai mai pawh khan Vishal chungchang chu WhatsApp lamah chuan a viral nghal hle a nih kha.

Left (Leave): WhatsApp group eng emaw chhuahsan dawn ta la, “Ka left dawn,” tih chu a dik thei lo ang. Hetah hi chuan ‘left’ ti lovin ‘leave’ tih a dik ang. Ka leave a; ka chhuak tawh entir nan notification-ah ‘chhuak tawh’ tihna ‘left’ tih a lo awm mai chauh zawk a ni.

Xioami: Xioami tih hi zi-omi ti ang deuhin i lo lam ve tho ka ring. Budget phones hralh tla tak siamtu, Chinese company hming a ni a. X hi Chinese chuan “Sh” angin an lam ri daih. Chuvangin, Xioami tih chu “SHIAO me” tia i lam loh vek paw’n, “show me” ti ang deuh talin i lo lam tawh dawn nia. A ho em? Kum 2014-a India rama Chinese President Xi Jinping a lo zin tum khan, Doordarshan chanchinthar chhiartu pakhat chuan Roman numeral XI emaw tiin, "Eleven Jinping" a lo ti palh hlauh a; an ban phah daih asin! Chuvangin, a ho thei lo hrim hrim. Tin, Xioami phone thenkhat chu an hming MI tiin a intan hlawm a. Hei pawh hi abbreviation anga “M.I.” ti lovin, “me” anga lam tho tur a ni e.

Meme: Meme (film tih thluka lam tur) tih tawngkam hi social media lamah hian a lar hle a. Video, audio clip, thuziak, milem adt. an inthawn kual vak vak thin, darh chiam thin ang chi sawina a ni. A bikin fiam thu leh nuihzatthlak lampang a kawk lehzual. Tun hnaiah pawh “Tlangval vannei” meme chu a viral leh pek hle a nih kha.

COVID-19: Tangkhangte Mahni Ram Ngeiah Thlamuang Takin Lo Haw Se

COVID-19 hripui lêng buaina vangin ram hrang hrangin mahni khua leh tuite ngaihsakin, ram dang aṭanga hruai haw theih dan tur te an ng...