Friday, February 17, 2017

Pawisa fai awm lohna leh Eirukna



Indian Prime Minister Narendra Modi hian a thusawinaah India chu pawisa fai hman lohna ram (cashless society/economy)-ah chantir a duh thu a lo sawi fo tawh thin. Pawisa fai (cash) a awm miau loh chuan chu heng banking channel - cheque payment, online transfer, debit/credit card, mobile payment adt. - eng emaw ber hmanga indawr (transact) a ngai tawh dawn tihna a ni. Chutiang cashlesss economy-a corruption pawh a bo ve nghal theih mai dan tur entirna nen i han sawi dawn chhin teh ang:

Traffic dan bawhchhiain cheng 1,000 i chawi lo ngai ta se, tun dinhmunah hi chuan a mantu police chu cheng 200 pein i inching fel thei mahna. Tichuan, cheng 800 i hum a, police chu cheng 200-in a hlawk a, ramin cheng 1,000 a hloh thung. Pawisa fai chu awm ta miah lo se, card eng emaw berin i pawisa chawi tur chu i pek a ngai thung ang. Thamna dawngtu leh petu in nih dawn avangin jail bang zut bak hmabak in neih dawn loh avangin, chu police chuan cheque emaw debit card emaw chu a dawng duh hauh lo ang, nang pawhin i pe chhuak duh bik kher lo ang. Police tan thamna han dawn mai dan a awm miau loh avangin dan (law) chu a nih tur ang takin a keng kawh tawh zawk ngei ang. I aadhaar card emaw chu a’n scan zeuh ang a, i bank account atangin i pawisa chawi tur zat chu a lo inpaih tawh mai dawn a ni. Heti hian sorkar chuan cheng 1,000 a la lut thei ta a, eirukna pawh a awm ta lo.

Tunah sumdawng emaw professional emaw i han ngaihtuah leh chhin dawn teh ang. Cable TV operator pakhat chuan subscriber chhungkaw 2,000 a nei a, a lak man thla tin cheng 300 a nih chuan kum khatah cheng nuai 72 a la lut tihna a ni. Sorkarah erawh pawttu mi 500 chauh neia kum khatah nuai 18 chauh la lut thin anga insawiin, chhiah pawh chutiang zata chawi tur ang chauh a chhung lut thin. Nuai 54 chu a account bu-ah a ziak lut dawn miah lo tihna a ni a. A sum chheh rel, black money chu official thenkhat tham nan te, VAT cash memo tel lova rangkachak lei nan te, a leina man zat dik tak sawi lo (under valuation)-a inhmun lei nan te pawh a hmang then mahna. Pawisa fai kan hman tawh miau loh chuan cable TV monthly fee pawh digital payment eng emaw ber hmang chauhin kan pe thei tawh dawn si a. Operator tan pawh loh theih lohvin a sum lak luh dik tak zawk chu a books of account-ah a lantir a ngai tawh ang. Heti hian cashless economy-a corruption awm ve theih loh dan chu a chiang thei mai awm e.

Tufts University chuan an zir chianna “The Cost Of Cash In India” an tihchhuahah Reserve Bank of India (RBI) leh bank hrang hrangte hian pawisa fai hmanga sum inpek lo buaipuina (cash operations) atan ringawt hian kum tin cheng vaibelchhe 21,000 an seng ral thin tih thu kum 2014 khan an lo tarlang daih tawh a. Heti chung hian cashless society/economy tak hi chu kan Prime Minister ber duhthusam pawh ni se, a tak ram tak chu kan la hlat hle awm e. Khawvel pum (global payments) ngaihtuah paw’n zaa 85 vel zet chu pawisa fai hmanga indawr a la ni rih tlat a. Cashless payment rinrawla nei thei tur chuan power hnianghnar, telephone leh internet connectivity chak tha leh rintlak te hi ram chhung hmun kilkhawr ber berah pawh a awm hmasak phawt a ngai ang a, chu bakah mipui tan digital payment mode hrang hrangte hi him tawk leh hman awlsam thei ang bera chhawp chhuah theih te pawh a ngai hmasa ngei ang.

Friday, February 03, 2017

Union Budget leh Technology




February 1, 2017 khan 1924 atang tawha Acworth Committee rawtna zulzuia kum 93 chhung zet lo kalpui tawh, Railway Budget leh Union budget a hranga pharh thin chu titawpin, Finance Minister Arun Jaitley chuan Union budget leh Railway budget hmun khata chhung khawmin, Parliament House-ah Union Budget 2017-18 chu a pharh ta a. He Union Budget leh technology inkaihhhnawih dan chi hnih i han tarlang dawn teh ang:


Data Mining

Indian Parliament-a data mining tih thumal an hman hi hriat a nih zen zen loh laiin, kumin budget speech-ah erawh Finance Minister khan a rawn lam ri ve tlat mai. A sawi danin ram puma mi malte chhiah (income tax) pek  dan atanga a lan danin kum khat chhunga cheng nuai 50 chin lalut chu mi nuai 1.72 chauh an awm a, tun hnai kum nga chhung khan car erawh vaibelchhe 1.25 chuang hralh chhuah a ni thung. Heti chung hian kum 2015 chhung ringawt pawh khan mi vaibelchhe 2-te chu foreign-ah an zin thei lehlawi si bawk a. Hei hian kum khat chhunga an sum lakluh tam dan a zira income tax pe tur chinte’n an pek  ngai zatte chu an pe tha lo tih a tichiang hle awm e. Heng statistics te hi data mining hmang tangkaia an lo hriat theih te a ni.

Data mining tih chuan computer hmanga thil chinchang chi hrang hrang chhinchhiah leh lo vawn thatte hmanga  kan thil hriat duh chungchang hmuhchhuah ti ila a fiah zo ngut a nge maw.

Geo Tagging

Sorkarin ro tling thil leh hmasawnna ruhrel (capital & infrastructure assets) a siam te, a bik takin thingtlang lama Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MNREGA) hmanga thil siamte chuan duhthu a sam tawk lo fo thin a. Tun atang chuan heng scheme hnuaia thil siam reng rengte chu space technology hmangin chhinchhiah (geotagged) an ni zel tawh dawn. Hetiang deuh bawk hian MHRD hmalaknain ram puma sorkar sikul awm zawng zawngte chu geotagged an lo ni tawh bawk. Hetia Global Positioning System (GPS) hmanga sorkar property-te chhin chhiah an nih zel chuan contractor duham deuhin a contract work la zo fel miah si lova thawk zo tawh anga an in-report thin ang te, sum lakchhuah nan chauha mi siamsa han kawh mai ang chi te kha a rem tawh lo ang.

GPS hmang hi chuan a coordinates hriat phawt chuan location reng reng tunlai android phone pangngai chinah chuan dik leh harsa lem lo takin a hriat kilh kelh mai theih vek tawh a ni.

COVID-19: Tangkhangte Mahni Ram Ngeiah Thlamuang Takin Lo Haw Se

COVID-19 hripui lêng buaina vangin ram hrang hrangin mahni khua leh tuite ngaihsakin, ram dang aṭanga hruai haw theih dan tur te an ng...