Internet, Google, Android, Facebook, Whatsapp tih te hi tunah chuan mimir ni tin nuna bet tel an ni pha ve ta tlat mai. Internet-a lut thin chuan Google phei chu kan hmang tel deuh ziahin a rinawm. Internet i hman/i online theihna man chu thu hran ni se, Google leh Facebook te hi khawvel pumah a thlawna hman theih an ni a. A thlawn (free)-a hmang thei tur chuan a hmangtu, nangmah kha an bungrua (product) i nih hmasak a ngai. Inchhuah nep ralah phei chuan a hmangtute min “hralh” thinna sum hmanga inla lian thei an ni lek zawk nghe nghe awm e. Tunah chuan Google tih hi company pakhat hming mai pawh ni tawh lovin, kum 2006 atang daih tawh khan Merriam-Webster leh Oxford English Dictionary-te chuan thil tih sawina verb pakhat atan an lo seng lut fel leh der tawh a. Google search engine-a thil zawng turin, “Han google teh,” a tih mai theih tlat.
An bungrua chu engtin nge min hralh thin?
Google-ho kutchhuak, Android hmang phone-a google account i siam rual rual khan an ‘bungraw zawrh’ tur atan i inziak lut zui ve nghal tihna tluk a ni. Tichuan, tu nge i nih, i kum zat, hmeichhia nge mipa i nih, i awmna hmun leh i mi mal chanchin (personal information) dang zawng zawng te kha an lo chhinchhiah thei nghal a. An ‘bungraw’ tinin phone kan hman thin dan te, eng nge kan tih thin, eng nge kan chhiar thin, khawiah nge kan kal thin, kan tuina (interest) lam, Gmail-ah eng thil nge kan type thin tih te, eng thil nge lei tuma kan zawn thin, eng nge kan lei thin tih te hi ‘computer hmangin’ an lo chhinchhiah vek zel bawk. Heng kan mi mal chanchin (personal details) te hi mi dang hnenah hralh chhuak leh ngai lo angin inchhal mah se, targeted advertising/contextual advertising atan erawh an innghahna ber a ni thung. Chutiang taka kan mi mal chanchinte an lo chhinchhiah that avang chuan, sawi dan pakhatah phei chuan Google/Facebook te hi chuan keini aiin kan kawppuite an lo hre chiang daih zawk, an ti hial reng a ni.Tichuan, phone thaho tih kha Sap tawngin han google la, Google chuan chanchin tam tak a rawn zawn chhuahsak che bakah, phone tha ve deuh lei tuma chinchang hriat (research) hmasak tum i nih beiseiin, sumdawng eng emaw zat chuan a phek tir lamah an phone neihte an rawn pho chhuak nghal ang. Chutia an rawn inpho chhuahna (advertisement) man chu Google hian an AdWords, AdSense tih vel hmangin chu’ng company hnen atang chuan an lo la zel thin a ni. Man chawia phek tir lama an rawn inpho chhuah thinna bakah hian, an fakna link i hmeh (click/tap) apiangin advertiser-te hian fee an chawi zel thin bawk. Google leh Facebook vela fakna tih man hi fakna pangngai (traditional advertising media) te aiin a tlawmin a effective fal hle a. Chuti chung chuan Google-a thil zawngtu hi mi tluklehdingawn chuang daih kan ni ni tin thin a, chu chuan tluklehdingawn chuang fakna eng emaw tal a ken tel ve nghal zel bawk si avangin heng atanga an sum lak luh theih hi a tam hma thin hle. Advertiser-te fakna tih duh phahna leh an fakna chhawpchhuah thinna “bungrua” ang maiin keini’n a thlawna kan hman ai kha min lo “hralh” char char thung a ni ta ber a nih chu. Google 2015 annual report-a a lan dan chuan kum 2015 chhung khan $ 75 billion an lak luh atangin $ 23 billion lai an hlep thei a. Hei vang hi a ni chek ang chu, Google-a hnathawk lai (employee) thi an awm chuan an chhungte’n an thla tin hlawh chanve ang zat chu kum 10 chhung an dawng thin a, an thihsan tak an fate pawhin kum 19 an tlin hma chu thla tin cheng 66,750 (US $ 1,000) an la zel thin bawk a ni.
Update (June 23, 2017): Tunah chuan Google hian targeted advertising tih nana mi mail (gmail) a lo scan thin chu a tihtawp tawh tur thu a sawi.

