Saturday, August 26, 2017

Elon Musk hi tu nge a nih?


Microsoft-a Bill Gates leh Apple-a Steve Jobs tih te hi chu technology huang pawnah pawh ni se, khawvel puma mi hriat hlawh phak an ni a. Anni ang bawk hian tunlai hian mi’n a hming an lam rika lo hre ve lotu nih bik chi miah loh mi pakhat a awm a. A hming chu Elon Musk a ni. Elon Musk-a hi Canadian mi, South Africa-a piang, inventor leh entrepreneur ni bawk lar hmingthang tak a ni a. A tleirawl laiin Stanford University hnuaiah graduate zir turin tling tho mah se, zir lovin technology kaihnawih sumdawnna bul a tan chho ta zawk a ni.

Tuna internet-a pawisa inpekna leh inthawnna (payment system) lar ber pawl, PayPal hi ama siam chhuah a ni. Tunlaia electric car lar tak siam chhuaktu, Tesla Inc.-ah hian CEO ni mekin, an electric car siam chhuah te hi ama ngaihtuah chhuah deuh vek a ni a. An car model thar ber, Model 3 man hi cheng nuai 24 leh tih vel atangin a intan. Van thengrenga inkah chhohna (aerospace) hmanrua siam chhuah lama company lar tak, SpaceX-ah pawh hian an hotupa ber a ni bawk.  Ni zung chakna hmanga kawlphetha siam chhuah, eng chhit atan mai ni lo, building pumpui power supply atana hman theih chi siamtu, SolarCity pawh hi ama ngaihtuah chhuah tho a ni.

Tin, tuna khawvela train tlan chak ber nia an sawi, Maglev (431 km/h) ai pawha tlan chak thei tur mode of transportation thar, Hyperloop pawh hi ama ngaihtuah chhuah tho hi a ni a. Hyperloop-ah hian a kawng chu pipe lianpui, inzawm put siam a ngai dawn a. Pipe chhungah chuan bungrua emaw, mihring thahnem tawk tak emaw leng, bawm (capsule) awmin, chu capsule chu a kal pawh kal mai lovin, a thlawhin a “thlawk” puat puat tawh mai dawn a nih hmel. 560 km-a hla hi 970 km/h-a chak (top speed 1,200 km/h)-in minute 35 chhungin thleng hman thei tura beisei a ni a. Aizawl leh Guwahati inkar (488.2 km) te phei chu kan thleng hma duh ngawt ang le!

Musk-a hian computer ‘finna siamchawp’ (artificial intelligence)-in hma a sawn chhoh zel chuan nakinah chuan mihringte tan hlauhawmah a la chang mai ang tih thu a lo sawi chhuak tawh a. Hei hi Facebook siam chhuaktupa, Mark Zuckerberg-a ngaihdan nen chuan a inpersan hle thung.

Heti taka tunlai khawvel thiamna lama mi chungchuang a nih avang hian hausak pawh a hausa tawntaw hle mai a. A hausakna te chu midangte tanpui nan thahnem tawk tak a pe chhuak reng tho nachungin, sum tawktarha sorkar thuthlukna te pawh mahni duhdan anga her danglamtir theitu, lobbyist pui tak ni angin America ramah chuan sawi a lo ni ve mek bawk a. US Congress te, Democrats leh Republicans party-te tan khuan US dollar 4 million chuang a theh chhuak tawh nia hriat a ni. Amah ngei pawh hian Washington Post-in an kawm tumin, “Washington tlanga hriat hlawh ni tur chuan sum tlem azawng theh chhuah te pawh a ngai ve bawk ang chu,” a lo ti pek a ni awm asin.

Saturday, August 19, 2017

Hmasawn nan Pawisa a tawk em?

Sorkar hian pawisa a duh ang zata tam siam (print) chhuak se, mipuite hnenah sem chhuak nghal mai lovin hmasawnna ruhrel din nan te, project liam tham thawh nan te, kawng chhia siam that nan te hman nghal thin zawk mai awm, tih te; retheihna um bo nan sorkar chuan a duh phawt chuan pawisa a duh zat zat a siam chhuak thei mai lo em ni, tih te hi naupan lai atang tawha rilrua zawhna lo lut thin tawh a nih theuh a rinawm.

Sorkarin pawisa a print hian a hman dan chu eng pawh lo ni se, a tawpah chuan mipuite hnenah bawk a lut leh tho tho thin. Tu sorkar mahin pawisa a print-in helicopter atangin emaw a thlak darh chiam kan hre ngai lo ang. Pawisa chuan tih dan phung pangngaiin indawrna (transactions) hmangin mipuite hnen a thleng mai thin zawk a ni.

Mi pakhat insensona chu mi dang tan sum hai luhna a lo ni thin ang hian, sorkarin kawng, building, tuikhuah, thlawhna tum hmun, zirna in, damdawi in leh thil dang siamna atana hna a theh hian chu’ng hnathawktu contractor leh construction company-te leh an hnuaia hnathawkte te tan sum hnarah a lo chang thin a. Hnathawktute chuan an sum lak luh hmang chuan an mamawh leh awh zawngte an lei a, then khatin chu’ng an sum lak luh te chu bank-ah te an dah that then laiin, a then chuan loan lain an lo lei belh zel bawk a.

Chutianga sum an va hman chhuahna lamah chuan sorkar pawisa print chhuahte chuan sumdawng leh mi in luah neitute hnen a lo thleng ve leh a. Chungho chuan an pawisa dawn chu thil chi hrang hrang atan lo hmang chhuak ve lehin, chu chuan mamawhna (demand) sang zawk a rawn hring a, mipuite mamawhna rawn pung chho zel chuan market-ah thil man a rawn tisang a. Demand sang phuhru zo tur khawp thar chhuah a nih ve loh phei chuan thil man sang vanga pawisa hlutna tla hniam, inflation a thlen phah ta thin a ni. Mipuite thar chhuah leh deh chhuah (production & supply) a san tel ve chuan si loh chuan sum neih ngah chung pawhin ram ei leh bar dinhmun a tha thei tak tak chuang lo.

Pawisa print hnem leh Inflation

Production leh supply lam pung ve mang si lova pawisa pawngpaw print chhuah hnem rikgawtin ram sum leh pai dinhmun (economy) a tihthat phah chuan lohzia hun kal tawh, history-ah pawh khan sawi tur a awm thei nual awm e. Kum 1920 chhoah khan Germany ramah pawisa print hnem lutuk avangin hyper inflation nasa tak mai a thleng a. Naupangte chuan pawisa telte chu khawlaia inkhualtelem nan te, bang chei mawi nan (wallpaper) leh lehkhachaih siam nan te an hmang vel mai mai thin. Chhangthawp tlang khat lei tur ringawt pawhin wheel barrow meuh hmanga pawisa tel tam tak nawr chhuah a ngaih thin avangin, a pawisa ber ai mahin a wheelbarrow zawk bo leh inruksak a tam zawk e, an ti alawm. Hyper inflation avang hian thil man pawh a mumal hlei thei lo a. Hnathawktu ni khat hlawh tur te pawh ni khat chhungin tum hnihte an inpe chhuak thin a. An inpek zawh rual ruala thil lei nana an hman nghal zel loh phei chuan ni khat chhung lek paw’n thil mante chu a lo inthlau hman thei thin hle. A tawpah phei chuan an economy a tluk chhiat (collapse) phah ta hial reng a.



Tunlai khawvela hetiang thil thleng (modern hyper inflation) an sawi ve ziah pakhat chu kum 2000 chho pawh khan Zimbabwe ram chu ei leh bar lamah a tla chhe hle mai a. An sorkar chuan an ziaawm phah beiseiin pawisa tlang (note) hraw pui pui, 200 million Zimbabwean Dollar note tih te a siam chhuak vel a. An pawisain a hlutna a hloh phah nasat em avangin thil man tisangtu mai chauh a ni chho a; hausak a hnekin millionaire mai pawh ni lo, quadrillionaire te tan pawh US Dollar 5 tluk bak a nih chuan si loh avangin an pawisa neih chuan chhangthawp tlang hnih bak a lei zo chuang der lo. A tawpah phei chuan an ram pawisa chu tithiin indawr nan US Dollar chauh hman a nih zui phah ta hial reng a ni. Kum 2008-a United States-a bank-ten housing loan an pek chhuah nasat luat avanga inflation lo thleng tain khawvel sum leh pai tlak chhhiatna, financial crisis a thlen chho ta te pawh kha hetiang kaihhnawih tho hi a ni.

Chuvangin, kut tling lo leh thianghlim loa sum lak luh (black money) heng - chiahpuam leh khehpuam ang te pawh hi thil man titotu mai chauh an ni a. A thlawna thil/sum sem ringawt te pawh hi ram sum leh pai dinhmun siam that nan a tawk lo a ni tih hi economics ‘dan bulpui’ ber pakhat a ni zawk mai awm mang e.

Pawisa print leh tunlai

India rama bank-te bank, central bank RBI hian Reserve Bank of India Act, 1934-in thuneihna a pek angin pawisa note Rs 10,000 thleng print theihna (right) a nei a. Pawisa fai print chungchang (design, security features etc.)-a thu tawp neitu tak tak erawh central sorkar a ni thung. Pawisa thir (coin) siam chhuah (minting) hna pawh sorkar chan tho a ni. Pawisa note mamawh dan te chu kum tinin RBI hian lo chhinchhiahin, sorkar official-te hnenah a thlen hmasa thin a. Sorkar chu pawisa print chungchanga thutlukna a siam dawn tak tak hunah meuh chuan RBI-a senior staff thurawnah a innghat leh tho thin. Tichuan, RBI chuan inflation te, ram chhung deh chhuah GDP than dan te, pawisa chhia (soiled note) a thara thlak ngai zat leh inven nana dah that (reserve stock) ngai zat turte ngaihtuah chungin pawisa note print chhuah ngai zat tur chu a bituk ta thin a ni.

Pawisa fai neih ngaih hrim hrimin ram hmasawnna a thlen thei lo tih chu thil chiang a ni ta a. Chu aia pawimawh hmasa taimakna te, deh chhuah leh thar chhuah tam hmasak te hi kan intodelh theihna tur, kan ram leh hnam dinchhuahna tur a nih tih hre nawn lehin thalai kut ke kim leh hrisel pangngai, eizawng rual tawh phawt chuan kawng hrang hrangin tan i han la thar leh sauh sauh teh ang u.

COVID-19: Tangkhangte Mahni Ram Ngeiah Thlamuang Takin Lo Haw Se

COVID-19 hripui lêng buaina vangin ram hrang hrangin mahni khua leh tuite ngaihsakin, ram dang aṭanga hruai haw theih dan tur te an ng...