Sorkar hian pawisa a duh ang zata tam siam (print) chhuak se, mipuite hnenah sem chhuak nghal mai lovin hmasawnna ruhrel din nan te, project liam tham thawh nan te, kawng chhia siam that nan te hman nghal thin zawk mai awm, tih te; retheihna um bo nan sorkar chuan a duh phawt chuan pawisa a duh zat zat a siam chhuak thei mai lo em ni, tih te hi naupan lai atang tawha rilrua zawhna lo lut thin tawh a nih theuh a rinawm.
Sorkarin pawisa a
print hian a hman dan chu eng pawh lo ni se, a tawpah chuan mipuite hnenah bawk a lut leh tho tho thin. Tu sorkar mahin pawisa a
print-in helicopter atangin emaw a thlak darh chiam kan hre ngai lo ang. Pawisa chuan tih dan phung pangngaiin indawrna (transactions) hmangin mipuite hnen a thleng mai thin zawk a ni.
Mi pakhat insensona chu mi dang tan sum hai luhna a lo ni thin ang hian, sorkarin kawng, building, tuikhuah, thlawhna tum hmun, zirna in, damdawi in leh thil dang siamna atana hna a theh hian chu’ng hnathawktu contractor leh construction company-te leh an hnuaia hnathawkte te tan sum hnarah a lo chang thin a. Hnathawktute chuan an sum lak luh hmang chuan an mamawh leh awh zawngte an lei a, then khatin chu’ng an sum lak luh te chu bank-ah te an dah that then laiin, a then chuan loan lain an lo lei belh zel bawk a.
Chutianga sum an va hman chhuahna lamah chuan sorkar pawisa print chhuahte chuan sumdawng leh mi in luah neitute hnen a lo thleng ve leh a. Chungho chuan an pawisa dawn chu thil chi hrang hrang atan lo hmang chhuak ve lehin, chu chuan mamawhna (demand) sang zawk a rawn hring a, mipuite mamawhna rawn pung chho zel chuan market-ah thil man a rawn tisang a. Demand sang phuhru zo tur khawp thar chhuah a nih ve loh phei chuan thil man sang vanga pawisa hlutna tla hniam,
inflation a thlen phah ta thin a ni. Mipuite thar chhuah leh deh chhuah (production & supply) a san tel ve chuan si loh chuan sum neih ngah chung pawhin ram ei leh bar dinhmun a tha thei tak tak chuang lo.
Pawisa print hnem leh Inflation
Production leh supply lam pung ve mang si lova pawisa pawngpaw print chhuah hnem rikgawtin ram sum leh pai dinhmun (economy) a tihthat phah chuan lohzia hun kal tawh, history-ah pawh khan sawi tur a awm thei nual awm e. Kum 1920 chhoah khan Germany ramah pawisa
print hnem lutuk avangin
hyper inflation nasa tak mai a thleng a. Naupangte chuan pawisa telte chu khawlaia inkhualtelem nan te, bang chei mawi nan (wallpaper) leh lehkhachaih siam nan te an hmang vel mai mai thin. Chhangthawp tlang khat lei tur ringawt pawhin wheel barrow meuh hmanga pawisa tel tam tak nawr chhuah a ngaih thin avangin, a pawisa ber ai mahin a wheelbarrow zawk bo leh inruksak a tam zawk e, an ti alawm.
Hyper inflation avang hian thil man pawh a mumal hlei thei lo a. Hnathawktu ni khat hlawh tur te pawh ni khat chhungin tum hnihte an inpe chhuak thin a. An inpek zawh rual ruala thil lei nana an hman nghal zel loh phei chuan ni khat chhung lek paw’n thil mante chu a lo inthlau hman thei thin hle. A tawpah phei chuan an economy a tluk chhiat (collapse) phah ta hial reng a.

Tunlai khawvela hetiang thil thleng (modern hyper inflation) an sawi ve ziah pakhat chu kum 2000 chho pawh khan Zimbabwe ram chu ei leh bar lamah a tla chhe hle mai a. An sorkar chuan an ziaawm phah beiseiin pawisa tlang (note) hraw pui pui, 200 million Zimbabwean Dollar note tih te a siam chhuak vel a. An pawisain a hlutna a hloh phah nasat em avangin thil man tisangtu mai chauh a ni chho a; hausak a hnekin millionaire mai pawh ni lo, quadrillionaire te tan pawh US Dollar 5 tluk bak a nih chuan si loh avangin an pawisa neih chuan chhangthawp tlang hnih bak a lei zo chuang der lo. A tawpah phei chuan an ram pawisa chu tithiin indawr nan US Dollar chauh hman a nih zui phah ta hial reng a ni. Kum 2008-a United States-a bank-ten housing loan an pek chhuah nasat luat avanga inflation lo thleng tain khawvel sum leh pai tlak chhhiatna, financial crisis a thlen chho ta te pawh kha hetiang kaihhnawih tho hi a ni.
Chuvangin, kut tling lo leh thianghlim loa sum lak luh (black money) heng - chiahpuam leh khehpuam ang te pawh hi thil man titotu mai chauh an ni a. A thlawna thil/sum sem ringawt te pawh hi ram sum leh pai dinhmun siam that nan a tawk lo a ni tih hi economics ‘dan bulpui’ ber pakhat a ni zawk mai awm mang e.
Pawisa print leh tunlai
India rama bank-te bank, central bank RBI hian Reserve Bank of India Act, 1934-in thuneihna a pek angin pawisa note Rs 10,000 thleng print theihna (right) a nei a. Pawisa fai
print chungchang (design, security features etc.)-a thu tawp neitu tak tak erawh central sorkar a ni thung. Pawisa thir (coin) siam chhuah (minting) hna pawh sorkar chan tho a ni. Pawisa note mamawh dan te chu kum tinin RBI hian lo chhinchhiahin, sorkar official-te hnenah a thlen hmasa thin a. Sorkar chu pawisa print chungchanga thutlukna a siam dawn tak tak hunah meuh chuan RBI-a senior staff thurawnah a innghat leh tho thin. Tichuan, RBI chuan inflation te, ram chhung deh chhuah GDP than dan te, pawisa chhia (soiled note) a thara thlak ngai zat leh inven nana dah that (reserve stock) ngai zat turte ngaihtuah chungin pawisa note print chhuah ngai zat tur chu a bituk ta thin a ni.
Pawisa fai neih ngaih hrim hrimin ram hmasawnna a thlen thei lo tih chu thil chiang a ni ta a. Chu aia pawimawh hmasa taimakna te, deh chhuah leh thar chhuah tam hmasak te hi kan intodelh theihna tur, kan ram leh hnam dinchhuahna tur a nih tih hre nawn lehin thalai kut ke kim leh hrisel pangngai, eizawng rual tawh phawt chuan kawng hrang hrangin tan i han la thar leh sauh sauh teh ang u.