Thursday, May 14, 2020

COVID-19: Tangkhangte Mahni Ram Ngeiah Thlamuang Takin Lo Haw Se


COVID-19 hripui lêng buaina vangin ram hrang hrangin mahni khua leh tuite ngaihsakin, ram dang aṭanga hruai haw theih dan tur te an ngaihtuah a. India khua leh tui, ram dang aṭanga hruai haw duh sorkara inziak lût pawh mi nuai hnih dâwn an tling tawh a. Heta ṭang hian mi 6,000 chuangte chu hruai haw tawh niin, Vande Bharat Mission tia vuah, he inhruai haw runpui thawhhnihna kalpui leh turah pawh mi singthum chuang hruai haw tum a ni. Chutiang bawkin state-te pawhin an ngaihtuah ṭheuh a. Mizoram sorkar pawhin mi 8,000 chuang hruai haw tur neiin, a hmaa hmarchhak state aṭanga a lo hruai haw tawhte nen phei chuan mi sing chuang chu an tling ngei ang. A lawmawm tak zet.

Kan state kan pachhiat avang leh ram chhûnga hna awmin min daih sên vek loh avângin, hun eng emaw ti aṭang tawh khan kan ram hruaitute chuan ram pâwna hnathawh hreh lo tur leh hna zawng tûrin kan ṭhalaite an fuih chamchî a. Tichuan, a remchang leh an thawh theih tâwk awm ang ang, a ṭhente phei chu human trafficking tawh theihna tur ang chi ni hial tur te, chhûngte kalsanin ram pâwnah an han thawk ta sang sang a. An fakawm tak zet. A tam zawk thawh theih chu hospitality industry hnuaia hna chi hrang hrang awmte an ni deuh ber ang a. An zîngah hian hmeichhia an tam zawk mai thei. Tuna hruai hawn ngai ta zingah pawh hian ram pâwna hnathawka awm hi an ṭhahnem viauin a rinawm.

Ram hruaitute'n ram pawna hnathawka awm hreh loh tûrin ṭhalaite an fuih nasa bawk a. Hêng ṭhalaite hian tun hripui lêng vanga hetia hnathawk zawm thei lo dinhmuna awm a, harsatna an han tawh  tâkah chuan a hruai haw lam hi chu sorkar mawhphurhna a ni lehzual niin a lang.

Hripui lêng harsatna avâng hian ram pawn khawpui hrang hranga Mizo welfare pâwlte pawh an buai hle tih a hriat a. An fakawm tak zet. Ni danga an pâwla tel ngai meuh lote chênin buaipui an lo ngai ta a. Hun harsat lai tâka mi dangte ṭanpui hi an ṭangkaina tak zawk a ni pawhin a hriat.

He hripui hlauhawm theih dan leh inkai darh a awlsam theih dan tihte hi chu kan hre tlâng vek tawhin a hriat a. Fimkhur tura inchah nawn reng pawh kan ngai. A ṭul chin baka lo pawngpaw hlauh vak te, insawiṭhaih chiam te erawh ti lo ta ila. Min thlamuantu tur zâwk, ram hruaitute kâ aṭang phei chuan insawiṭhaihna ang chi phei chu a ri chhuak tur a ni lo hrim hrim.

Ministry of External Affairs leh Civil Aviation lamin ram dang aṭanga India khua leh tuite an hruai hawna-ah pawh hian, airport-a security leh medical thil hrang hrang leh quarantine zui tur an nih chungchângah te hruai haw turte'n an zawm ngai tur an tichhuak ṭhin a. An thil paltlang ngai tur chungchânga thuchhuah an siam reng rengin insawi ṭhaihna leh hruai haw turte tan ṭihbaiawm leh huphurhawm tur zawng ang chi hriat tur a awm ngai lo. 

Lo hawte'n airport-an lo thlen hunah social distancing an zawm ṭha em tih lo endiktu tur te, an hriselna dinhmun lo endiksak tûrin medical mi leh sate pawh indah vek a ni a. Ni danga an zin ṭum aiin paltlang ngai a tam hle. Hêng zawng zawngah hian sorkar thuchhuah reng rengah an lo enthla dawn che u, an lo check dawn che u, tih a ni ngai lo. Nangmahni lo dawngsawnga lo ṭanpui (assist)-tu tur indah a ni ang, tih a ni zel zawk.

Kan state sorkar pawhin hruai hawnte lo dawnsawn dan turah him theihna tur (safety measures) lam pawh a theih ang tawka ṭhain a duang ngei ang a, anni pawhin ṭha takin an zawmsak ngei turah ngai ta bawk ila. Chuvangin, tuna kan Mizopui lo hawng chho turte mipuiin kan lo hmachhawn (approach) dânah pawh hian anmahni lo hlau leh lo huhphurh ang zawnga ṭawngka chhuak awm mai lovin, mahni ram ngeiah hian thlamuang takin lo haw zawk se. Heng kan Mizopui mangangte hian mahni ram, mahni veng, mahni in loah khawiah nge, risk awm chung chung hian, hawna tur an neih chuan ang le?

American President hlui George W Bush pawh khan tun thla tir lam khan hripui lêng chungchanga an ram mipuite hnena thuchhuah a siamah, mi dangte hriatthiamna (empathy) leh lainatna (compassion) nen hripui hi do tûrin an ram mipuite chu a chah a ni.

Thursday, April 16, 2020

COVID-19 Dona Kawnga Donald Trump Ṭha Ka Tih Lohna Chhan



America ram ropui aia China ka ṭan zawk vâng pawh ni lovin, COVID-19 dona kawnga an President Donald Trump ṭha ka tih lohna chhan (Ka lo tih loh phâk pawh a ni chuang lo, a sawngsawhlawtna tur pawh a awm chuang hek lo): 🙂

Trump-puia'n COVID-19 chungchânga WHO hmalâk dân a ṭha tawk lo nia a sawi hi chu ram dang pawhin an pawm thei mai ang a. Khawvelin he hripui do nana WHO a mamawh lehzual lai taka US-in a pawisa thawh ve tur a titawp lailawk erawh hi chu âwm an ti lo tlângpui a nih hmel.

A tîr lama eng vak a ni lo ê, tia hma la duh mang si lo, an tawrh nasat hnua WHO hmalak ṭhat tawk loh vânga he hripui hi darh chiâm ta leh Chinese data-a innghah a rintlâk loh ti leh si turte chuan kum 2005, George W Bush hunlai aṭang tawha Obama pawhin a lo chhunzawm chhoh zel, ran leh mihringin natna hrik kan inkaichhawna darh theite zirchianga hmala tur, US Agency for International Development hnuaia program pakhat te kha Trump hian nikum te khan titawp lo mai se. Tin, Centre for Disease Control & Prevention (CDC) leh National Institute of Health-ho budget te pawh tihniam tihniam lo se. US CDC budget tihhniam vang hian he virus rawn irh chhuah hma lawk, nikum September mai khan US CDC chuan an scientist 60 rual zet, Chinese CDC-a awm mêkte chu a koh kir a ngaih phah ta kha a ni a. Ni lo se chu Chinese data ring kher lo pawhin, anmahni'n direct-in a hmunah ngei thil thlen dan kha an report thei mai tur a ni a. Hemi hma lawk hian Trump-a National Security Advisor ṭhin, John Bolton khan an National Security Council hnuaia pandemic tracking expert-ho chu hna thawk thei lo turin a lo sîksawi vek tawh bawk.

US Secretary of State Mike Pompeo-a'n G-7 ramte'n COVID-19 tih chu "Wuhan Virus" tia sawi ni zawk rawh se tia thuchhuah inṭawm siam tura a nawr chiâm pawh khan G7 ram dangte bengkhawn a hlawh lo chiang hle. US tan chuan a zahthlâk hial zawk awm e.

Tun hripui dona kawnga hma a lak tlai vâng leh an ram mithiamte thurâwn a ngaih pawimawh duh lawk loh avânga puh tur a zawng kual vel ruai kara hun harsa an tawn mêk denchhena total power ka nei, chuti khati, a'n ti piap piap mai te hi hei aia dictator an awm chuang bik dawn em ni le, tih mai tur niin ka hria. An constitution pawh a kalh chiang ngawt ang.

Ancient Rome hunlâi anga emergency lâia an dân hman lâi zawng zawngte tihthih a, mi pakhat, dictator an tihin emergency chhûnga hman atân dân a siam zui ṭhin ang khân an ram khuan chutiang tih ve theihna dân an nei bawk si lo.

Korean War lai khân an President Harry Truman khân national emergency puangin, thîr siam chhuahna-a thawkte nûar tûr pumpelh nân an still mill-te chu a chhuhsak (seized) a. A chhuanlam chu still mill-te hi kan ram him nan an pawimawh tih a ni. An Supreme Court chuan hei hi dan kalh a ni tiin a hmalakna pawh chu a tawp zui ta a ni.

Hrilêng chanchin lama an ramin mithiam chungchuâng a neih, kum 40 chhûnga an president paruk lai advise theitu, Dr Anthony Fauci-a thurâwn te kha a tir khan lo bengkhawn vat se. A hnua an ram mipuiin hri do tura an sorkar an rinna tla hniam ṭan mêk chu Dr Fauci hian a rawn titawp ta kha a ni a. Trum-puia approval rating pawh a rawn kân phah leh deuh sawt reng a ni.

Amaherawhchu, Dr Fauci-a thiamna leh tawn hriat hmanga ngaihdan sawi chhuah ṭhinte chu Trump-a mi mal ngaihdan nen a insut leh zeuh ṭhin tâkah chuan Trump-puia hian Dr Fauci hi bân a duh thu a au chhuahpui leh ta chiam chiam a. Dr Fauci hian a dawhsân chan ṭhin chu chhuhsak ta-ah a lo ngai pawh a ni mai thei. Amâ kâ aṭanga thuchhuak ai chuan mithiam thuchhuak nge nge chu an ram mipuite'n an ring zawkin a lo ngâi deuh pawh a ni mai thei. Tun hnai chhoa he hripui do nâna an constitution pel thleng thlenga thuneihna pumhlum inpek a duh tâk hial hnuah phei hi chuan a approval rating pawh hi a tlahniam leh tawh zawk.

Trump-puia khuan he hrileng do hi ama thuneihna lantirna tawk vel leh a hmel mawina vawn him zuina thleng bakin ngaih pawimawh (priority)-ah a dah tak tak lo ni te hian a hriat.

A tawi zâwngin sawi dawn ta ila, an ramin emergency a tawh laia thil tih ngaite ti turin Trum-puia vâng hian an federal government khu a keh darh a nih vêk loh chuan, an ti duh lo a nih loh pawhin, an ti thei lo emaw a ni tal ang. Trum-puia hian thuneihna (power) zawng zawng te, hming ṭhatna (credit) zawng zawngte chu a duh vek laiin, mawh (responsibility) erawh chhe tê mah a la duh bau lo.

"America First" tia thil dang bakah, HCQ a ni emaw, vaccine a ni emaw, mask a ni emaw, thliarkar rilrû deuha America dah pawimawh tumtu kuta lo innghah tum ve ngawt ai chuan, COVID-19 do nan hi chuan mahni ram hruaitute kuta innghah mai hi a finthlâk zawkin ka ring 🙂 Inbân, inpuh leh inhrêk bâk a thiam tlat lo. COVID-19 reh hnua khawvêl hruaitulû ni zui tura an ramin kawng zawh a tumna turah pawh kawng a sial ping daihin a nia ka rin ni 🙂

A kam chhuak leh thil tih te hi dictatorship rawng kai a nih ṭhin avângin keini, democracy ram lian bera awm, Krista zuitu ni bawk site hi chuan Trump-puia leh 'trumpism' te hi kan lo support viau tur ni pawhin ka hre ve meuh lo e 🙂

Tuesday, April 14, 2020

COVID-19: Economy Lam

Lockdown man 

April 14, 2020 thlenga India ram pum kan inkharkhip man hi USD 120 billion (Rs 9 lakh crore vel) hu lai ni turin Barclays chuan a chhût a. Chu chu kan kum khat thawh chhuah zât (GDP) aṭanga 4% lai a tling. Ni 19 dang kan la inkharkhip leh tur nen phei chuan a lêt a tling thei hial awm e.

India sorkarin a economy chhan nân eng zât nge a theh chhuah tawh?


Fiscal policy lamah:
Fiscal policy tih chuan economic activities hrang hrangte thunun nâna chhiah (taxation) leh sum hmanna (spending) lama sorkarin thutlukna a siam ṭhinte sawina a ni.

Central sorkar chuan COVID-19 buaina avanga kan economy chhan nan Rs 1.7-lakh crore a ruahman a. Chu chu GDP aṭanga 0.8% vel chauh a ni. Hei hian sum faia mi harsa zawkte bank account-a thun tur scheme hrang hrang te, mi pakhat tana buhfai kg 5 ṭheuh a thlawna sem tur te leh gas (LPG) a thlawna sem tur te bakah, COVID-19 atana damdawi ina thawkte an borala cheng nuai 50 zela ralna atâna sum hman turte a huam. Hemi bakah hian sorkar chuan hriselna lama kan hmanraw neih (health infrastructure)-te thuam chak nân cheng vaibelchhe 15,000 (GDP aṭanga 0.1%) chu a lo ruahman tawh bawk a. Heti hian sorkar laipui chuan COVID-19 pual hian sum, GDP aṭanga 0.9% vel 'chauh' a la ruahman tihna a ni.

Monetary Policy lamah:
Monetary policy tih chuan central bank, RBI-in economy-a sum lêng vâk leh pûk tur awm zât a thununna hmanrua ti ila a chiang mai awm e.

Hemi hnuaiah hian RBI chuan bank-te’n a (RBI) hnen aṭanga sum an pukna ṭhin interest rate (repo rate) chu 5.15% aṭangin 75 basis point-in 4.40%-ah a tihniam a. Bank-te’n an sum neihte RBI-a an dah ṭawl reng loh nan, RBI-in bank-te hnena sum a puk lêt ṭhinna interest rate (reverse repo rate) chu 4.90% aṭangin 90 basis point-in 4%-ah a tihniam bawk. Hêngte hi economy-a sum hman tur lêng vâk a tam theih nân, demand siam nâna tih a ni.

Hei bakah hian RBI chuan bank leh financial institution-te chu credit card leh loan chi hrang hrang an pek chhuahte tan equated monthly installment (EMI) rulh ngai te chu thla thum chhung atâna tihkhawtlai (moratorium) a lo phalsak tawh bawk a. Hei hian loan latute a chhâwk zângkhâi thei tura ngaih a nih laiin, loan latu tan thla thum chhunga interest pek ngai sa bakah, a rulh rih loh chhûng zawnga a pun belhna zawng pek leh tho a ngaih avângin, tunah hian advocate pakhat chuan Supreme Court-ah petition a thehlut a. He petition-ah hian loan latuin thla thum chhunga interest a pêk ngai sa bakah, a pêk rih loh vânga a pung dang lo inbelh te chu a zaivaia pêk ngai lo law law tur leh, pêk rik loh theih hun chhung atâna thla thum ruat chu a aia rei zâwk phalsak turin RBI chu a ngen a ni.

Sorkarin economy tihchak nâna sum a ruahman zat hi a tam tawk em?

Mithiamte chuan economic stimulus package atan hian kan GDP aṭanga 10% vel tal a ngai dawn niin an sawi a. Chu chu $200 billion (Rs 15 lakh crore) vel a ni. India rama sumdawng pawl hrang hrang khaikhâwmtu ASSOCHAM (The Associated Chambers of Commerce and Industry of India) phei chuan $200 aṭanga $300 billion thleng thehchhuah sorkarin a inhuam a ngai dawn an ti hial zâwk a ni. US chuan stimulus atan hian $2.2 trillion a lo puang tawh a. Hei hi an GDP $20 trillion aṭanga 11% lâi a tling. Malaysia phei chuan an GDP aṭanga 18% dâwn a theh chhuak.

Sorkarin a tih theih dang leh te:

Mi rethei zawkte ṭanpuina tur hi chu central sorkar chuan welfare scheme a neih sate hmangin tunah hian a rawn pe chhuak ṭan mêk a. Hei bakah hian, lockdown vânga hna chawlh ngai tate chhawmdawlna pakhat atân hnathawk chhawrtu (employer)-te chuan an mi chhawrte ṭheuh thla tin Rs 5,000-6,000 inkar ṭheuh lo pe chhuak rih phawt se. Hlawh atana an sum pek chhuah chu nakinah bank kaltlangin sorkarin rul leh mai se. Tin, interest awm lo emaw interest tlem zawkin emaw sumdawng tenau zâwk (small business)-te tan loan pêk chhuah ni bawk se.

GST rate hrang hrangte 50%-in tihhniam ṭheuh ni se. Income Tax pe ṭhînte tân pawisa hman tur tam zâwk an neih theih nân, a pe tur chin bithliahna, nuai 20 leh a chung lam tana slab awm mêk hi tihtawpsak rih ni thei se. Auto loan, home loan, domestic holidays leh domestically assembled consumer goods te loan hmanga lei nan interest awm loa EMI plan duan chhuah ni bawk se. Hengte hi mipuite’n thil an lei ngam nân leh pawisa hman chhuah a awm theih nân a ṭangkai thei viau ang.

ZONET-a "COVID-19: Mizoram Ei leh Bar" chungchâng sawihona-ah khan thil pakhat – lockdown chhunga a mamawhtute hnenah COVID-19 laka him tho chung sia essential commodities te a thlen zung zung theih nan, FMCG distributor-te channel neih sa kha hman ṭangkai ni se, tih kha an rawn rawt a. Hei hi tihpuitlin a ṭul tak zet. Hei bakah hian, Aizawl leh khaw danga courier/delivery agent hrang hrangte logistics chain lo neih sa kha hman ṭangkai ni ngei bawk se. Anni hi home delivery kal hmang hre sa leh mahni bial hran ṭheuh nei sa an nih avangin mipuiin kan tangkaipuiin kan awlsam phah hle dawn a ni. An delivery boy-te employment tâwp ta kan chhunzawmtir leh thei dawn tihna a ni nghal bawk ang.

Relief measure pakhat atan UBI (Universal Basic Income) hman theih a ni ang em?

India rama kan welfare scheme neih saho hi huam bîk (targeted) nei vek an ni a. BPL tan bika tuna centre-in ṭanpuina a rawn tih chhuahte pawh hi a dawng thei tur te, zanin Zonet-a "COVID-19: Mizoram Ei leh Bar" chungchang sawihona an neiha an sawi lan tho, chhungkaw 19.8% te chauh kha hriat chian sa an ni emaw a lo ni ang a. Inkharkhip vanga BPL chhungkaw zat 36% vel ni chho tura an chhûta a belh thartu chhungkaw 16.2% dik takte kha zawn chhuah (identify) a lo ngai leh dawn ta a. Section level-a YMA-in baseline survey a neih ṭhin laite pawh khan dik thei ang bera in-identify kha buaithlâk riauna lai a awm ve ṭhin tho mai. Chuvângin, scheme-in ṭanpui a tum tak (targeted) te kha ṭhelh palh theih an ni. A dang lehah chuan, thil tih ngai hmasa (conditional) awm zel hi a buaithlakna lai pakhat a ni leh a. Entir nân, khawvela sikul chhun chaw semna programme lian ber an tih, Mid-day Meal Scheme-ah pawh hian naupang khan sikul a kal hmasak phawt loh chuan (conditional) a dawng theih tlat lo a ni.   

UBI hi chu khua leh tui tawh phawt chu hnathawk an ni emaw, ni lo emaw, inthlei bîkna awm miah loha inzât tlânga khua leh tuite hnena sorkarin sum fai a pek chhuahna scheme a ni a. An sum dawn chu a hmanna tur bîk pawh awm chuang loa eng atân pawh hman theih a ni a. Zu man aṭanga leiba rulh nan thlengin hman a thiang vek tihna a ni. Africa-a UBI scheme an enchhinna pakhatah chuan, $1 an pêk chhuahin an tualchhung economy-ah hlawkna $1.27 aṭanga $2.60 inkar zel a siam thei tih an hmu chhuak. A dawngtute rilru pawh a hlim zawk an ti.

A concept hrim hrim phei chu tuna targeted leh conditional welfare scheme kan neih saho - PM GKS leh DBT hrang hrang hrangte ai hian huapzo policy a nih ang ngeiin, tih bik nei lo leh huam chin bik awm lo a nih avangin a effective zawk ngei ang a. Thawk loa sum hmuhna a nih avangin, dâwngdahna leh thawh chhuah ve tumna nei lovin a dawngtute a siam thei ang lo ti tan pawh, tun hripui len lai, mi tam zawkin hna kan thawh theih loh lai tak te phei hi chuan a effective lehzual ngei ang le.

India-in welfare scheme kan lo neih tawh leh neih mekte hi chu a pawisa fai ni lo, a bungrua (in kind) te pek chhuah a nih ṭhin avangin, a dawng tur dik takin dawng lo a, a dawng lo tur zawkin dawng ta daih tih te tun thlengin a la ni reng. A kal kawngah hian pût ru a awm thei zel tho ṭhin a nih hmel.

Mahse, kan sum neih hian a tlin tak tak meuh ang em tih kha a pawimawh zawk chu a ni a. Tuna welfare scheme kan neihsa hnuaia subsidies - PDS, LPG etc - hrang hrang fund nan hian kan GDP aṭangin 4% vel kan hmang an ti a. Hei bakah hian, MGNREGA hnuaia ‘right to work’ atan ringawt pawh hian GDP aṭanga 0.4% hman ṭhin a ni. UBI hnuaiah mi pakhatin kum khatah Rs 13,400 zel lo dawng dawn ta ila, kan GDP aṭanga 11% vel lai hman a ngai dawn niin an sawi a. Hemi tuak belh tur chuan sorkarin chhiah chi hrang hrang a lâk ṭhinte a tihpun a ngai ngei ang a. Kan inkharkhip vanga economic activities tam zawk a chawlh ṭhûap tak si-ah chuan chhiah tihpun lam chu ngaihtuah theih a ni kher lo ang.

Kum 2017-a India ram Economic Survey ah te pawh UBI hi tarlan (outlined) a lo ni ve tawh hrim hrim te, tun hripui lêng vanga ram ṭhen khata UBI ang chi kalpui an ni chho ta te leh, ram hrang hranga politician-te zingah tuipuitu an pung chho zel tak avângte hian he scheme hian hmalam êng tak a nei thei mai âwm mang e.

Eng tin nge kan awmzui ang?

Lockdown hi economic activities chhunzawm theih nan thlah dul deuh a lo ni emaw, lockdown a lo tawp ta a nih pawhin, kan inkharkhip hmaa kan khawsak ngai ang khan awm a rem tawh dawn chuang lo a. Social distancing, metre hnih inhlat tala awm, kut sil fai ngun, pawn chhuah dawn chuan hmai tuam ngei ngei, vantlâng hmuna chil chhah mai mai tawh loh tih te leh puipunna ang chi tam zâwk chu kan siam loh chhunzawm a la ngai dawn tho a. Khawvel pumah hrilêng a reh hma chu hêngte hi nunphung pangngai thar (new normal)-a kan pawm thiama kan zawm tlat a ngai zawk dawn a ni. Inveng chung sia new normal neih thiam a pawimawh a ni ta ber a nih chu.

I thla thum lakluh ang zât tal khâwl tawh ang che:
Personal finance hûangah chuan hriat lâwk loh thil leh emergency atâna hman atan kan thla thum lakluh ang zat tal khâwl tura beisei kan ni a. Sum khawl hi tû tân pawh thil harsa tak a ni nachungin, inkhawl (savings) pawimawhzia chu hetia kan han inkharkhip reng tâkah chuan a lang chiang lehzual viau awm e. Chuvângin, kawng sîra thil zuar ṭhin kan ni emaw, motor silfaitu kan ni emaw, driver kan ni emaw, sumdawng kan ni emaw, sorkar hnathawk kan ni emaw, kan lak luh a tam emaw a tlem emaw, thla thum lakluh ang zat tal kan khawl ṭheuh chuan tun ang lockdown hi a ngai leh dawn a nih pawhin, kan hmachhawn dan a zângkhâi zawk tawh ngei ang le.

Friday, April 03, 2020

COVID-19: China Siam A Ni Em?

He virus hi China siam chhuah/chawp a nih ka rin lohna chhan leh "Chinese Virus" tihsakin China-a nghawng a neih te:


Khatia US President Donald Trump-a'n COVID-19 hi China ram aṭanga inṭan a nih mai vang a, WHO-in natna (disease) hming phuah dan tur kaihhruaina a siam kalh tlat chung sia "Chinese Virus" a tihsak chiah khan, China leh an sorkar Chinese Communist Party (CCP) te hnâwl duhna leh pawm lohna a piang nghal a. International community-in an hmuh khawloh phah mai ang tih China pawh hian a hlau hle niin a hriat. Tun hnaia Chinese Foreign Minister leh Indian External Affairs Minister te inpuihtawn dân tur chungchânga an inbiak ṭum pawh khan hetiang zawnga China label ve lo tura India a beisei thu China lam hian a sawi chhuak a ni.

Tichuan, sawi tawh ṭhin angin "Chinese virus" tih Chinese-hoin an lo lâk natna chuan China-a investor-ho (equity trading community) rilru-ah ram dah pawimawhna (patriotism) a thlen hlauh thung a. Thuneihna hmun khata a insâwrbingna, communist ramah hian chungtlâk rorelna (top down approach) pawh chu mipuite tâna thutlûkna dik a nih phawt chuan pawi an lo ti miah lo a lo ni daih zawk a. Chinese-ho Twitter ve, Weibo lama "US stock-te'n circuit breaker an tiper" tih post (hashtag) te chuan view-tu 700 million chuang leh comment nuai chuang chuang te a nei ta hem hem mai. (Circuit breaker chu stock market trading software-a market tla hniam vak tur ven nana a tlak hniam theih chin bituk an siam a ni). Trump-a pawh hian an stock market-te chêt ṭhat chungchâng hi a lo tweet ve fo tawh a, hetiang taka ram mipuite ngaihvensak erawh a hlawh zui ngai lem lo.

"Ram (China) tana (share) leitute chu nakinah a lêt tam takin pek belh an la ni ang," tih thuziak awm te chuan an sorkarin professional investor-te sûkthlêk (market sentiment) pui tura a theihna a pho chhuak chiang hle niin an ngai a ni.

China-in khawthlang ramte a fin khalh (outsmart):


A tir lama hri lêng do rêm turin China hian mask takngial pawh a nei tam tawk lo tih thuthang han awm te leh an pawisa hlutna tla hniam zelah an central bank-in hma a lâk mai loh vangte khan Chinese economy chu a tlu sawp thei mai tura ngaiin, European leh American investors, Chinese company-a share nei tamho chuan an pawisa an lak chhuak phah ta ruih ruih a. -40% chuang tea an tla hniam hman tihah an sorkar a'n che ta tak tak a. Economic crisis laia company-te sorkarin a chhanchhuak ṭhin ang hian, chu'ng ram dang mite inhnuhdawhsan technology & chemical sectors-a company-ho share chu a'n lei ta hmak hmak mai a. Tunah chuan Chinese-ho ta an lo ni deuh vek ta mai. A theih anga tamin China sorkar hian sum a kâp (inject) lut a ni ber.



Chart-a a lan ang hian Chinese benchmark SSE Composite Index leh US benchmark S&P 500 leh Indian benchmark BSE Sensex te tun hnai thla thum chhung (Virus darh ṭan aṭanga vawiin ni thleng ang vel)-a an chêt dan hi ka'n compare chhin mai mai a. US-ho hi -22.16% laiin an tla hniam a, keini phei chu -32.17% lawihin kan tla hniam; China lam chu -10.36% 'chauhin' an hniam thung.

Hei hian a entir theih pakhat chu China sorkar hi tun chhiatna aṭang hian a insiam ṭha chakin, ngâiawh chhoh leh a tum hle tih a hriat theih awm e.

China siam chawp a nih ka rin lohna chhan sawi zel ang:


Tichuan, China chu khawvel thil siam chhuahna hmunpui, "Made in China" tih deuh vek a ni tih chu tlâng hriat a ni a. Export-oriented economy an ni. Ramdang tân an thil siam chhuahte lâk luh (import) a îtawm theih nân ringawt pawha a pawisa hlutna tihniam lui (under-value) ngar ngar duhtu a ni. Ram dang, amah dawrtute economy he pandemic vânga a tlâkchhîat a, global demand a tlâk hniam phah rawk rawk hian eng vângin nge China hian he virus hi a tihdarh luih duh tak ang le?

Chinese New Year holiday lai taka irh chhuak a ni a, hetianga mipui zin veivâk an tam lai taka virus hi tipût chhuak lui ni ta se, tuna Hubei province-a a tihtawmim tâk ang hian thunun zo si lo sê, a ram chhung hmun dangah eng nge thleng ang le?

China sangawizawnpui deuh, US President George W. Bush pawhin 'axis of evil' a tih zînga mî Iran-ah pawh namên lovin an buai ve tho. North Korea hi chu he hripui vang pawh ni lo, khawvel laka inkharkhip sa kha a ni hrim hrim a, kan kâi ve lo pawh ti se an kai tho tho a rinawm. Mask-te hi an sorkar hotute zingah induhsakna lantir nâna thilpêk atân hman a ni, tih te pawh sawi a awm hial zawk.

Insumdawn tawnna lama a ṭhian hnâivâi, China Belt & Road Initiatives-a inziak lut hmasa pâwl tak, Italy pawh buai namên lovin an buai. Tin, tun hnaia Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP) hnuaia China nena an inlaichînna tinghet thar zualtu Japan leh South Korea te pawh an buai ve tho chu a nih hi.

Hêngte avâng ringawt pawh hian he novel coronavirus hi China siam chawp a nih ka ring thei lo.

Saturday, March 21, 2020

COVID-19: Tuna Kan Test Neih Dan Hian India Ram Dinhmun Dik Tak A Hril Pha Meuh Em?

WHO lam chuan test nasa zawka nei turin ramte a chah a, "Test, test and test,' a ti nawn awn awn.

Test zau zawka kalpui leh kalpui loh chungchangah hian India thuneitute leh WHO lam hotute ngaihdan a inpersan viau. WHO lam chuan India chu test nasa zawka kalpui tura an duh laiin, India-a he natna hrik testing lama authority sang ber ICMR (Indian Council of Medical Research) hotute ve thung chuan India hi tunah hian Stage 2: Local Transmission ah kan la awm mek avangin symptom neia inngai apiangte test chu la ṭul rih lohah a ngai a ni. (Stage 2: Local Transmission chu a kai chhawntu chhui theih stage)

An sawi zel danah chuan India hian test kit tunah hian a nei tam tawk lo a. Chuvangin, a inringhlel nazawng, a lenna rama zin chhuak (travel history nei) ni si lo te, an test nghal vek ngawt chuan a ṭul tak tak hunah test na hmanrua indaih lohna a awm thei maiin an ring a. Sawi dan dang ve thungah chuan India hian ni tin test 8,000 vel nei thei turin capacity a nei chungin, ni khatah test 90 vel lek lek a nei rih a ni awm e. Chuvangin, tuna a testing capacity neih sa ringawt pawh hi a hma ṭangkai pha lo (unutilized) hleah an ngai a ni.

IMCR hotute ṭan chhan pakhatah chuan India hi ram dangte angin Stage 3: Community Transmission em pawh a la kai lo va; chuvângin, WHO hian kaihhruaina a siamin ramte hrut rual vek lovin ram tihbik neiin a siam zawk tur a ni, an ti. (Stage 3: Community Transmission chu a kaichhawntu ber pawh inhriat hleih tawh loha khawtlangin an inkaidarh stage)

Stage hi IMCR hotute hian an changchawi leh lutuk a, stage ringawt buaipuiah mi ṭhenkhat chuan an puh 🙂

Stage 3: Community Transmission-ah khian let leh lawk ila. ICMR hian a khat tawkin Stage 3-ah hian kan thleng tawh nge tawh lo hriat theih nan ramdom samples, India ram damdawi in hrang hranga ICU-a respiratory diseases, pneumonia ang chi vanga awm mekte aṭangin a la khâwm thin a. Hemi aṭang hi chuan tun thlengin COVID-19 hi hmuh chhuah a la ni chuang lo. Mahse, samples hi 500 vel chauh a nih ṭhin avangjn hei pawh hian kan dinhmun dik tak hril pha lo hleah an ngai.

Tichuan, test uar tura India duhpuitute chuan tunah chuan mahni inringhlel nazawng test an phal bawk si lo a, symptom nei zingah pawh a affect nasat rama travel history neite leh chu'ngho hnimhnai (close contact)-tute chauh an la test rih avang hian hei aia tam daih hian kan vei tawhin an ring a ni. US-in ama tana a inchhutsak ang chiahin, India ramah pawh hian, he natna la na lem lo (mild case)-tu chu a tam zawk an ni tho ang a, mipui zaa 60 velin kan inkai darh turah India chu an ngai a ni. US pawh hi test nei uar tawk lo a ngaih a ni.

Test kalpui ṭhaho, Iran leh South Korea te angah chuan rin aiin a darh chak loh phah, an ti a. Test loh chuan tu nge midangte kaichawng thei a inhriat theih miau loh avangin test tam lua a awm thei lo an ni, an ti. ICMR report thar ber (21- March 2020 10:00 AM IST-a mi)-in a tarlan dan: mi 14,811 aṭanga sample 15,701 lak tawhah mi 271 confirmed positive case tih hi chu a beitham leh lutuk a, kan dinhmun dik tak hi hriat ngaihna a awm lo hrim hrim.

Friday, February 14, 2020

COVID-19: Khuanu Rorel Dan Hi



Mihring hi Pathian thil siam zinga mahni mamawh bakah, châk zâwng zawng kual nasa ber, hnianghnar ber leh khawvel leilung hausakna (resource) chên nasa bertu kan ni a. He khawvel mihring 7+ billion-te zinga mi ṭhenkhat chu neih chuangliam piah lama châk zâwng zawnga khawvel khawi hmun pawh fang kual thei an nih laiin, mi dang tam tak chu mahni khamkhawp chu sawi loh, taksain protein minimum-a a mamawh tur tak ngial pawh hmu pha lo kan ni thung. Heng kan mamawh leh châk zawng kan zawnna lamah hian thing leh mau, ramngaw ṭha te kan ṭhiat darh a, ramsa zingah ei duh loh pawh kan neih tak tak loh avângin an awmna kan sawn, kan khawi, kan vulh, kan veh thul. Chutiangah chuan natna hrik, ran leh ran inkar chauha kai chhawn theih tura kan ngaihte khan an awmna (host) chu thlâkin mihringah an rawn insawn ta ṭhin a ni. Hrilêng kan lo hriat tawhho  - Ebola, bird flu, MERS, SARS, Zika virus, Nipah virus leh a dangte pawh hi ran aṭanga mihringin kan kai vek an ni.

Environment/ecology kan tihchhiat vânga he khawvela Pathian thil siam hrang hrangte zinga thil in-balance loh phah ta lutuk chu khuanu (nature) hian siam ṭhat a, ngaiawhtîr (restore) a tumna atân pathogen (virus etc.)-te hi hmanrua-ah a hmang ṭhin dawn a nih hmel. Bible-a hrilêng chungchâng tarlante nen pawh hian a inmil hmel fû mai.

Tunah pawh novel coronavirus leh a natna COVID-19 vângin khawvel a buai a. Hetiang taka khawvel a changkan tawh hnu leh mihringin thiamna leh theihna te kan nei tawh chung hian khawvel pum chawkbuai mêktu hi ralthuam changkâng lam pawh a ni lo, nature aṭang thoa chhuak, mit lâwng pawha hmuh theih loh natna hrik têtaktê a ni lawi si tlat.

Khawvel mihring zatve dâwn chu tûnah hian kan inkharkhip mek a. Thil siam chhuah a tâwp, hman chhuahna a tlem phah, kan chawl ṭhuâp. Hei vang hian inkharkhip khawpuite chu an boruak thianghlim ber lai a ni chho ṭan mêk. Nungchâ leh chunglêng savâ te pawh mihring laka inventhâwn ngai lovin an lêng ve thei ṭan ta, an ti.

Hei erawh hi hria ila. Tuna hripui lêng mêk hi khuanu warning a ni tih nachâng kan hriat loh a, a rêm hunah pawh kan environment ngaihtuah tel nachâng hre lo bawka he khawvel hian hna kan chhunzawm leh tho a nih vaih chuan tun aia hri hlauhawm zâwk tâwn darh tur hi ramngaw chhungah hian an la inphûm ru ṭûn lo ang tih a sawi theih miah loh a nia. Nature bawk hi bio-terrorist tawrawt ber a ni (thei) tih hi hre reng ila. Ram hruaitu ṭhenkhatin an economy ṭhang muang (slowdown) tur pumpelh nana an upate chân ṭhen zawk mai pawh pawi an lo ti lo a nih hlauh phei chuan boruak thianghlim (clean air) te hian chance eng tin nge a neih theih tak ang le?

COVID-19: Tangkhangte Mahni Ram Ngeiah Thlamuang Takin Lo Haw Se

COVID-19 hripui lêng buaina vangin ram hrang hrangin mahni khua leh tuite ngaihsakin, ram dang aṭanga hruai haw theih dan tur te an ng...